Przejdź do treści
PL - Język: Polski

Lekcja 1 z 3 · 12 min

Czym jest pochodna

Pochodna jako tempo zmiany, definicja przez granicę ilorazu różnicowego i pierwsza pochodna policzona z definicji.

Główna idea: tempo zmiany

Wyobraź sobie samochód, który przejechał drogę s(t)s(t) w czasie tt. Średnia prędkość między chwilą tt a chwilą t+ht + h to przebyta droga podzielona przez czas:

vsˊr=s(t+h)−s(t)hv_{\text{śr}} = \frac{s(t + h) - s(t)}{h}

Im krótszy przedział hh, tym bliżej jesteśmy prędkości w danej chwili - tej, którą pokazuje prędkościomierz. Pochodna to dokładnie ten pomysł, zastosowany do dowolnej funkcji.

Definicja

Pochodną funkcji ff w punkcie x0x_0 nazywamy granicę

f′(x0)=lim⁡h→0f(x0+h)−f(x0)h,f'(x_0) = \lim_{h \to 0} \frac{f(x_0 + h) - f(x_0)}{h},

o ile ta granica istnieje i jest skończona. Wyrażenie pod granicą to iloraz różnicowy.

Co to znaczy na wykresie

Iloraz różnicowy to współczynnik kierunkowy siecznej przechodzącej przez punkty (x0,f(x0))(x_0, f(x_0)) i (x0+h,f(x0+h))(x_0 + h, f(x_0 + h)). Gdy hh dąży do zera, sieczna przechodzi w styczną. Dlatego:

f′(x0)f'(x_0) to współczynnik kierunkowy stycznej do wykresu ff w punkcie x0x_0.

Stąd równanie stycznej:

y=f′(x0)(x−x0)+f(x0)y = f'(x_0)(x - x_0) + f(x_0)

Przykład: pochodna funkcji f(x)=x2f(x) = x^2

Liczymy iloraz różnicowy w dowolnym punkcie xx:

(x+h)2−x2h=x2+2xh+h2−x2h=2xh+h2h=2x+h\frac{(x + h)^2 - x^2}{h} = \frac{x^2 + 2xh + h^2 - x^2}{h} = \frac{2xh + h^2}{h} = 2x + h

Gdy h→0h \to 0, zostaje 2x2x. Zatem f′(x)=2xf'(x) = 2x - na przykład w punkcie x=3x = 3 styczna do paraboli ma nachylenie 66.

Źródła

Fakty na tej stronie sprawdziliśmy w tych źródłach. Wszystkie można swobodnie wykorzystywać - mają otwartą licencję albo nie podlegają prawu autorskiemu.

  1. Open AGH e-podręczniki - Pochodna funkcji jednej zmiennej rzeczywistej, moduł „Pochodna funkcji w punkcie” (prędkość średnia i chwilowa, definicja przez granicę ilorazu różnicowego) · CC BY-SA 4.0
  2. Open AGH e-podręczniki - Pochodna funkcji jednej zmiennej rzeczywistej, moduł „Pochodna funkcji a styczna do wykresu funkcji” (sieczne przechodzą w styczną, równanie stycznej) · CC BY-SA 4.0
  3. Dziennik Ustaw 2024 poz. 1019 - podstawa programowa matematyki dla liceum (definicja pochodnej, interpretacja fizyczna: prędkość chwilowa, i geometryczna: styczna) · dokument urzędowy
  4. CKE - Informator o egzaminie maturalnym z matematyki, poziom rozszerzony (zadanie 9: prędkość jako pochodna funkcji położenia, PDF) · dokument urzędowy
  5. CKE - Wybrane wzory matematyczne na egzamin maturalny z matematyki (równanie stycznej, PDF) · dokument urzędowy
  6. Wikibooks - Analiza matematyczna/Rachunek różniczkowy (definicja pochodnej, pochodna jako współczynnik kierunkowy stycznej) · CC BY-SA 4.0
  7. Wikibooks - Analiza matematyczna/pochodne (pochodna jako tempo zmiany, prędkość chwilowa) · CC BY-SA 4.0